توحید، روابط قوا، ثنویت‌ها و موازنه‌ها

برداشتی آزاد از منظومة فکری فلسفی ابوالحسن بنی صدر ـ بخش اول

نیما حق پور ـ مرداد 1393

  

 

لینک دانلود پی دی اف مقاله

https://drive.google.com/open?id=0B_p2TPFHSVTNVHpGZEpqR0Z0NlE&authuser=0

پیش‌گفتار

می‌توان گفت «ابوالحسن بنی صدر»[1] نامی آشنا برای ایرانیان امروز است که علی‌رغم این آشنایی، شناخت چندانی از صاحب این نام و اندیشه‌ها و آثار فکری او در میان مردمان جاری نیست، حتی در اذهان برخی، وی خیانتکار است و در نظر بعضی او خودشیفته است و مصداق بارز «کیش شخصیت» که خود قبل از انقلاب به رشته تحریر درآورده است.[2] باری این مجموعه مقالات در پی این نیست که به چرایی این عدم شناخت و یا به تعبیر دقیق‌تر «شناخت اشتباه» که عمدتاً ناشی از تحریف و سانسور تاریخ بعد از انقلاب است بپردازد، که دیگران بدان پرداخته و می‌پردازند.[3]

بنی صدر تاکنون آثار مکتوب متعددی را آفریده که حوزه‌های بسیاری را در بر می‌گیرد؛[4] اسلامی، تاریخی، سیاسی، فلسفی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، و ... اما آنچه در میان انبوه آثار و اظهار نظرهای او شایان توجه می‌باشد دستگاه و منظومه فکری فلسفی او است که تمامی زمینه‌های مذکور را به صورت منسجم و یکپارچه پوشش داده و زمینة تجزیه و تحلیل مسائل گوناگون آنها را فرآهم می‌آورد و برای حل معضلات و مشکلات آنها پاسخگو می‌باشد و راه‌کار ارائه می‌دهد. از این رو می‌توان گفت دستگاه و منظومه فکری فلسفی وی تبیین جهان بینی توحیدی است، چرا که با یک روش و رویکرد فکری فلسفی می‌تواند در مورد کلیات تمامی حوزه‌های مذکور اظهار نظر کند و دچار ناکارآمدی نشود.

اما رجوع به آثار و آراء وی اکثر مخاطبان را با اصطلاحاتی نامأنوس و غریب نظیر؛ موازنة منفی یا عدمی، موازنه مثبت یا وجودی، تنویت تک محوری، ثنویت دومحوری، روابط قوا، بیان قدرت، بیان استقلال و آزادی، حقوق ذاتی، عقل آزاد، مدار باز و مدار بسته، و... به صورت مکرر مواجه می‌نماید که مطالعه و فهم را با دشواریهای بسیار روبرو ساخته و اقبال مخاطبان را کاهش می‌دهد. در ضمن اصطلاحاتی که مفهوم آنها در منظر بنی صدر از آنچه رایج است متفاوت بوده و مخاطب را به اشتباه می‌اندازد، نظیر؛ توحید، معاد، نبوت، امامت، آزادی، انقلاب، قدرت، زور، نیرو، توانایی و ... نگارنده این سطور را بر آن داشته که در این سلسله مقالات کوشش نماید گوهر منظومه فکری فلسفی وی را با تبیین و تشریح مبانی آن و توضیح مفاهیم و اصطلاحات متعلق به آن درخشان‌تر نماید و با بیانی روشن‌تر تسهیل فهم آثار و آراء وی را فرآهم آورد تا گسترة وسیع‌تری از مردمان را بتواند مخاطب خود قرار دهد و راهنمایی باشد برای بهبود زیست بیمار ایشان.

لازم به ذکر است که صاحب این قلم مدعی نیست که آراء و آثار ابوالحسن بنی صدر فاقد هرگونه خطا است، بلکه دستگاه فکری فلسفی وی را توحیدی و مبتنی بر حق می‌داند و از آنجایی که توانایی فهم هر شارحی، شرح او بر متن را تحت تأثیر قرار می‌دهد، روش «برداشت آزاد» را برگزیده که بدفهمی وی به پای بنی‌صدر نوشته نشود. در ضمن چون این مقالات در پی ارائه بیانی بهتر و شیواتر از این دستگاه و منظومة فکری فلسفی می‌باشد، و همچنین سعی در غنی‌سازی آن نیز می‌نماید، قید «برداشت آزاد» در عنوان آنها به صواب نزدیکتر است. باشد که این کوشش مقبول درگاه احدیت افتد.

بخش اول

توحید، روابط قوا، ثنویتها و موازنه‌ها

توحید، روابط قوا و انواع ثنویت

در جهان هستی هر پدیده‌ای از توحید میان اجزاء تشکیل دهندة آن بوجود می‌آید و عمر آن متناسب است با توحیدی که میان اجزاء آن برقرار است. توحید، یک راستا بودن اجزاء هر پدیده است. اگر روابط میان اجزاء یک پدیده توحیدی باشد، یعنی همگی در راستای تحقق هدف آن پدیده، هم راستا و هماهنگ و منسجم عمل کنند، آن پدیده بقاء می‌یابد و عمر آن متناسب این هم راستایی و هماهنگی و انسجام است که اگر در این توحید اخلالی ایجاد شود، مرگ آن پدیده تدریجاً یا دفعتاً رقم خواهد خورد.

در روابط توحیدی «زور» وجود ندارد چرا که زور به معنای عدم هم راستایی نیروها و در مقابل هم قرار گرفتن آنها است و اگر عدم هم راستایی و تقابل نباشد، زور موضوعیتی نخواهد داشت. بنابراین اگر در پدیده‌ای رابطه‌ها از حالت توحیدی خارج شوند، حتماً پای «زور» به میان آمده است و آن پدیده دچار «روابط قوا» گردیده است. در روابط قوا هم راستایی و هماهنگی میان اجزاء هر پدیده و اهداف آنها وجود نخواهد داشت و هر جزئی که «زور» بیشتری بتواند اعمال کند، هدف خود را بر هدف دیگری تحمیل خواهد نمود. وقتی رابطه‌ای بر اساس زور باشد، رابطه توحیدی به «ثنویت» تبدیل خواهد شد، مانند تبدیل دوستی به دشمنی.

اگر در رابطة دو جزء یک پدیده، یکی همیشه قادر به اعمال زور بیشتری باشد و در نتیجه مدام اراده و هدف آن بر دیگری غالب باشد و محوریت داشته باشد، «ثنویت تک محوری» نامیده می‌شود. اگر هر دو جزء همزمان به هم اعمال زور نمایند، «ثنویت دو محوری» بروز یافته است.[5] اما از آنجایی که تعادل زور در نهایت به هم خواهد خورد و نابرابری به وجود خواهد آمد، این نوع ثنویت در نهایت به ثنویت تک محوری تبدیل می‌شود. یک نوع دیگر از ثنویت وجود دارد که «ثنویت دیالکتیکی» است و آن هنگامی است که محور این اِعمال زور از جزء اول به دوم تغییر کند. به طور خلاصه: [6]

ـ ثنویت تک محوری : یک محور فعال و یک محور فعل پذیر.

ـ ثنویت دو محوری : هردو محور، در روابط قوا و نسبت به یکدیگر فعال و فعل پذیر هستند.

ـ ثنویت دیالکتیکی : دو ضد، به نوبت، فعال و فعل پذیر می‌شوند.

مثال برای ثنویت تک محوری :

ـ کسی که به سرطان مبتلی شود، در تن او سرطان محور فعال و اندام او محور فعل پذیر می‌شود و اگر عامل بیماری سرطان از بین برده نشود، مرگ سرانجام بیمار می‌گردد.

ـ رابطة مرید و مرادی؛ مرید تابع هر آنچه مراد می‌گوید و می‌خواهد می‌شود.

مثال برای ثنویت دو محوری :

ـ دشمنی میان انسانها

ـ در تقابل قراردادن عقل و عشق

مثال برای ثنویت دیالکتیکی :

ـ در نظام سرمایه‌داری، نخست بورژوازی فعال است و طبقه کارگر را پدید می‌آورد، اما بتدریج، پرولتاریا بزرگ و فعال، و بورژوازی فعل‌پذیر می‌شوند.

باید دقت شود که ثنویت یک نوع رابطه است نه یکی از پدیده‌های هستی. ثنویت به خودی خود در عالم واقع وجود ندارد و هنگامی ظهور و بروز می‌یابد که دو جزء از یک پدیده و یا دو پدیده با روابط قوا با هم ارتباط برقرار سازند. هیچ موجود و پدیده‌ای در طبیعت ذاتاً دچار ثنویت نیست، چرا که تا اجزاء آن توحید نیابند، موجودیت نمی‌یابند و اجزاء نامنسجم ماهیت پایداری احراز نمی‌کنند تا هویتی به آنها تعلق گیرد و بقا یابد. بنابراین خلق هر پدیده‌ای ناشی از توحید در اجزاء تشکیل دهنده آن است و به آن ماهیت و هویت می‌بخشد، و تا این توحید نباشد هیچ پدیده‌ای ظهور و بروز نمی‌یابد، بنابراین هر جا ثنویتی مشاهده می‌شود، حتماً توحیدی قبل از آن بوده که با تغییر در روابط توحیدی و تبدیل آن به روابط قوا به ثنویت مبدل گشته است.

در پدیده‌های طبیعی ثنویتی به واقع وجود ندارد، و اگر ثنویتی در آنها مشاهده می‌شود، این مشاهده ساختة ذهن انسان است و این ذهنیت، گزاره‌ای متناقض می‌باشد چرا که آن پدیده حتماً توحیدی بوده که وجودش استمرار داشته است و این ذهن انسان است که دو محور در آن تصور نموده که یکی بر دیگر یا هر دو بر هم اعمال زور می‌نمایند. اگر پدیده‌های طبیعی دچار ثنویت بودند، حیاتشان را از دست می‌دادند و نابود می‌شدند، زیرا که روابط قوا فرسایش ایجاد می‌کند و تخریبگر است.

منشأ ثنویت اراده‌ای است که روابط توحیدی را بر هم می‌زند و پای زور را در میان می‌آورد. حال اراده یا الهی است یا انسانی یا حیوانی. اراده الهی که خواهان حیات ابدی است زور به کار نمی‌برد و برای حیوان اگر اراده قائل شویم حیطة عمل او غرایز طبیعی خواهد بود که منجر به چرخش چرخه طبیعت خواهد گشت. بنابراین اراده‌ای که روابط توحیدی را بر هم می‌‌زند و منجر به ثنویت در پدیده‌ها می‌شود، حتماً از جنس اراده انسانی است. پس این بخشی از انسانها هستند که روابط توحیدی حاکم بر طبیعت را بر هم می‌زنند و روابط قوا و در نتیجه ثنویت را حاکم بر پدیده‌ها می‌گردانند.   

حالات رابطه اراده‌های الهی و انسانی

به طور کلی سه حالت را می‌توان برای رابطة‌ اراد‌ه‌های الهی و انسانی برشمرد:

ـ حالت اول: ارادة انسانی، خود را به حساب نمی‌آورد و همه را ارادة الهی می‌بیند و در نتیجه منفعل می‌شود و از رشد باز می‌ماند و غافل می‌شود از اینکه «جانشین خدا بر روی زمین»[7] است، نه صرفاً آلت فعل الهی (ثنویت تک محوری). از نتایج بارز این حالت؛ اعتقاد به جبری‌گری، قسمت، سرنوشت و امثالهم است که انسانها را منفعل یا توجیه‌گر ساخته که نقش خود را در ایجاد نابسامانی‌های پیرامونشان و همچنین بهبود وضعیتشان نمی‌بینند. این حالت راه را برای اعمال زور دیگران باز کرده انسان را زیرسلطة سلطه‌گران قرار می‌دهد.

ـ حالت دوم: ارادة انسانی مستقل از ارادة الهی عمل می‌کند و آن را در نظر نمی‌گیرد و در نتیجه بعضاً در تقابل با آن قرارمی‌گیرد (ثنویت دو محوری). پیامد این حالت؛ تخریب روزافزون طبیعت و محیط زیست و همچنین تخریب نفس خود این انسانها یا حداقل بازماندگی از رشد است. در این حالت انسانها طبیعتاً با یکدیگر روابط قوا برقرارمی‌کنند و به یکدیگر زور می‌گویند و در تخریب هم می‌کوشند، زیرا هر یک مطلوب خود را از طبیعت و جامعه می‌جویند و این مطلوبها در تعارض با یکدیگر قرار گرفته آنها را به نزاع فراخواهد خواند.

ـ حالت سوم: ارادة انسانی در راستای ارادة الهی عمل می‌کند و حداکثر رشد را می‌جوید (توحید). در این حالت با شناخت ارادة الهی، قوانین حاکم بر نظام هستی شناسایی می‌شوند و جهت حصول رشد، ارادة خود را با ارادة الهی هم راستا می‌کنند و توحید می‌جویند تا برآیند استعدادها و نیروهایشان با کلیة نیروهای هستی حداکثر گردد. ارادة چنین انسانهایی طبیعتاً در تقابل با یکدیگر قرار نمی‌گیرند و مخرب هم نمی‌شوند و در نتیجه آزادی عمل آنها در چارچوب نظام و سنن حاکم بر هستی بی‌نهایت می‌گردد و یکدیگر را محدود نمی‌سازند و به جای رقابت و ضدیت، به تعاون و همکاری با یکدیگر بر ایجاد خیر و خوبی می‌پردازند[8] و حقوق همگان محقق می‌گردد. در این حالت انسان خودانگیخته می‌شود و در می‌یابد که تدبیر اوست که تقدیر الهی را می‌سازد، بنابراین از آزادی و استقلال خود در تصمیم‌گیری و عمل بر مبنای آن غافل نمی‌گردد و بنابراین فعال می‌شود و خود را مسؤول ساختن عاقبت خویش می‌داند، پس پندار و گفتار و کردار خود را مبتنی بر حق می‌کند تا به سوی سر منزل مقصود طی طریق نماید. هدف پیامبران تبیین و تبلیغ این حالت بوده است. در این منظومة فکری فلسفی این حالت به «موازنة منفی» یا «موازنة عدمی» تعبیر می‌شود که در ادامه به تشریح و تبیین آن می‌پردازیم.

موازنه‌های منفی، مثبت و التقاطی

انسان از آغاز پیدایش، با محیط رابطه داشته است و پیدایش خود وی نیز حاصل روابطی است میان: انسان و طبیعت، انسان و انسان، انسان و خودش، و انسان و خدا. اما از آنجایی که هر رابطه‌ای اگر بخواهد برای مدتی بقا یابد، ناگزیر باید دارای نوعی توازن یا موازنه باشد، بنا بر مفاهیمی که در بخش پیشین آمد، سه نوع موازنه می‌توان برای آن متصور بود:

1ـ موازنه بر اساس روابط توحیدی (موازنة منفی یا عدمی)

2ـ موازنه بر اساس روابط قوا (موازنة مثبت یا وجودی)

3ـ موازنه گاهی بر اساس روابط توحیدی گاهی بر اساس روابط قوا (موازنة التقاطی)[9]

در موازنه بر اساس روابط توحیدی یا به اصطلاح «موازنة منفی»، اراده‌های انسانی در راستای ارادة الهی عمل می‌کنند و با هستی توحید می‌جویند، به عبارت دیگر؛ اگر میان انسان با انسان و انسان با طبیعت و انسان با خودش و انسان با خدا روابط قوا برقرار نباشد، به این حالت موازنه منفی گفته می‌شود. موازنه منفی، موازنه‌ای است که در آن طرفین موازنه با اعمال زور یا قدرت به تقابل با یکدیگر بر نمی‌خیزند.

حال از آنجایی که چگونگی روابط هر انسان با خودش و طبیعت و انسانهای دیگر منوط به نوع رابطة او با خدا است، رابطة اصلی رابطة انسان با خدا می‌شود. پس برای تحقق زیست بر مبنای موازنة منفی، انسان ابتدا باید رابطة خود با خدا را بر اساس موازنة عدمی به سامان سازد. انسان به طور فطری در جستجوی توحید و رشد بی‌نهایت و صیر به کمال مطلق است. اما وقتی آدمیان از فطرت خویش غافل می‌شوند و  بر اساس روابط قوا با خدا، با خود، با دیگر انسانها و با طبیعت رابطه برقرار می‌کنند، موازنه‌ای که بدینسان برقرار می‌شود موازنة مثبت یا وجودی می‌باشد که حاصل آن تقابل زورها و در نتیجه تخریب است.

در رابطه انسان با خدا بر اساس موازنة مثبت، انسان با خدا یا رابطه ثنویت تک محوری برقرار می‌کند و خود را در برابر او بی اختیار می‌انگارد و منفعل می‌شود و یا در تقابل با ارادة الهی عمل می‌کند و به اصطلاح خلاف جهت آب شنا می‌کند و در هر دو حالت خود را یا تخریب می‌کند یا از رشد باز می‌دارد.

در رابطة انسان با خودش بر اساس موازنة مثبت برخی استعدادها در برابر برخی دیگر گذارده می‌شوند یا ترجیح داده می‌شوند و در نتیجه انسان رشد همه جانبه نمی‌کند و بنابراین در آن وجوهی که رشد کرده، برایش چندان مثمر ثمر نبوده حتی ممکن است دیگر وجوه او را تخریب کند. مثلاً انسانی که در علم آموزی بسیار رشد می‌کند اما خود را تزکیه نکرده و اخلاق خود را به تناسب علمش رشد نداده باشد، ممکن است در دام هوای نفس افتد و جهت منفعت طلبی، از علمش بر ضد دیگران استفاده نماید و از این طریق روزافزون از نظر اخلاقی سقوط کند تا جایی که دیگر علمش نیز به کارش نیاید. 

در رابطة انسان با انسان بر اساس موازنة مثبت به جای تعاون بر نیکی، رقابت در کسب منافع و تجاوز به حقوق دیگری سرلوحة عمل قرار می‌گیرد و هر دو طرف رابطه تخریب می‌شوند حتی اگر یک طرف فائق شود حداقل در رابطه با خودش متضرر گشته است.

در رابطة انسان با طبیعت بر اساس موازنة مثبت انسان با بهره‌گیری بی‌ملاحظه و منفعت طلبانه، چرخة آن را دچار اخلال نموده، موجب تخریب روزافزون آن می‌گردد و سپس این تخریب دامان او را می‌گیرد چنان که گرفته است.

در مقابل زیست بر اساس موازنة مثبت، در زیستن بر اساس موازنة منفی چون انسان ابتدا رابطة خود را با خدا سامان می‌بخشد و نقش سازندة اراده‌اش را در کنار ارادة الهی می‌یابد و گام به گام با حضرت حق به سوی او باز می‌گردد، و در این بازگشت استعدادهای خویش را می‌شناسد و بکار می‌گیرد و حقوق ذاتی خود را محقق می‌سازد، رابطه‌اش با خودش طبیعتاً بر اساس موازنه منفی می‌شود، و بر اساس این دو رابطه، رابطه‌اش با انسانهای دیگر و با طبیعت نیز مصداق موازنة منفی می‌شود.

اما آنچه بیشتر در واقع اتفاق می‌افتد موازنه التقاطی است که انسان در رابطه‌هایش گاهی بر اساس موازنة منفی و گاهی بر اساس موازنة مثبت عمل می‌کند و بنابراین بر حسب اینکه کفة کدام طرف سنگین‌تر باشد در رشد و فلاح یا تخریب و خسران، پیش می‌رود. البته این پیشروی الزاماً متناسب با نسبت بکارگیری این دو موازنه نیست، بلکه ممکن است آثار تخریبی، آثار رشد را از بین ببرد و موازنه کاملاً مثبت شود. عکس این مطلب صادق نیست چرا که رشد تدریجی است ولی تخریب هم می‌تواند تدریجی باشد هم دفعی، و زمانی موازنه کاملاً منفی می‌شود که انسان به هیچ روی، دیگر بر اساس موازنه مثبت عمل نکند و با رشد تدریجی در صورت امکان آثارتخریبی عمل بر اساس موازنة مثبت را از بین ببرد و به اصطلاح قرآنی، مورد غفران الهی قرار گیرد و آمرزیده شود.

پس از پرداختن به «توحید»، «روابط قوا»، «ثنویتها» و «موازنه‌ها»  برای اینکه دریابیم که چگونه می‌توان بر اساس موازنة منفی، از روابط قوا و ثنویتها پرهیز نمود و توحیدی زیست، بهتر است در مجال آتی به «ویژ‌گیهای قدرت»، یا به عبارت دیگر «نتایج و پیامدهای روابط قوا» بپردازیم و آنها را بشناسیم تا در دامشان نیفتیم یا اسیرشان نمانیم، و در مقابل «ویژگیهای حق» را دریابیم تا بتوانیم آن را از ناحق‌ها بازشناسیم و به «حقوق ذاتی» خود واقف شویم و راه رشد روزافزون و سعادت پایدار را از طریق عمل به حق و محقق ساختن حقوق پیش بگیریم. امید به انجام این مهم. 

نیما حق پور ـ مرداد 1393

nima.haghpoor@gmail.com

---

[1]ـ تولد 1312 هـ .ش

[2]ـ 1355 هـ .ش

[3]ـ کتاب «ایستاده بر آرمان»، علی غریب، 1385 / مقالات «تبارشناسی کودتای 1360»، محمود دلخواسته، 1393/ مقالات «نقدی بر روایت حکومتی از کودتای سی خرداد»، مازیار شکوری گیل چالان، 1393 / مقاله «بازرگان، بنی‌صدر و خمينی، سه الگو و سه روش»، محمد عهدپیما، 1392/ پاسخ بنى‏صدر به «نامه يك بسيجى مسلمان ايرانى»، 1382

[4]ـ زن در شاهنامه، 1355/ نفت و سلطه، 1356/ تعمیم امامت و مبارزه با سانسور، 1357/ موازنه‌ها، 1357/ تضاد و توحید، 1357/ روزها بر رئیس جمهور چگونه می‌گذرد (کارنامه)، 1359/ خیانت به امید، 1360/ نامه‌ها، 1385/ سیر اندیشه سیاسی در سه قاره، 1367/ سیر تحول سیاست آمریکا در ایران، کتاب اول: آمریکا و انقلاب، 1367، کتاب دوم: اکتبرسورپرایز، 1370، کتاب سوم: ایران‌گیت، 1368/ اصول راهنمای اسلام، 1371/ زن و زناشویی، 1373/ درس تجربه (خاطرات)، 1380/ انسان، حق، قضاوت و حقوق انسان در قرﺁن، 1383/ عقل آزاد، 1383/ نقد تضاد و تناقض در منطق صوری، 1383/ عدالت اجتماعی، 1387/ نهضت ملی و دشمنانش به روایت اسناد، 1387/ بیان استقلال و آزادی ـ مطالعه قرآن بر مبنای اندیشه موازنة عدمی، 1390/ بیان آزادی، حق حیات و مجازات اعدام، 1390/ پرسشها از ایرانیان و پاسخها از ابوالحسن بنی صدر، 1390/ توتالیتاریسم، 1391

[5]ـ «ثنویت تک محوری» در کنار «ثنویت دو محوری» از مبانی فلسفه از دوران یونان باستان تا امروز هستند. ثنویت یا دوآلیسم در فلسفه غرب، اصل راهنمائی است که بر آن، نظریه‌های فلسفی ساخته شده‌اند و می‌شوند. اندیشه راهنمایی که اصل را در روابط انسان ـ خویشتنش، انسان ـ انسان، انسانت ـ طبیعت و انسان ـ خدا نه بر توحید بلکه بر رابطه مابین ضدها و انواع دوگانگی‌های مبتنی بر تضاد و خصومت می‌گذارد ثنویت نام دارد. (کتاب «بيان استقلال و آزادی ـ مطالعه قرآن بر مبنای اندیشه موازنة عدمی»، ابوالحسن بنی صدر، 1390)

[6]ـ مقالة «چند پهلویی توحید»، ابوالحسن بنی صدر، 1392

[7]ـ سورة بقره آیة 30: «إنّي جَاعِلٌ فِي الْأرْ‌ضِ خَليفَةً»

[8]ـ سورة مائده آیة 2: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ‌ وَالتَّقْوَى»

[9]ـ کتاب «موازنه‌ها»، ابوالحسن بنی صدر، 1357 / مقاله «بازخوانی یک اثر عرفانی در جریان نوگرای دینی»، ناصر لرستانی، 1391